کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی‌ها » مقالات
0.0 (0)
به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطیت ایران
[1397/05/16]

نقدی بر رتبه‌بندی نقش مردم ایران در انقلاب مشروطه بر اساس رویکرد احمد کسروی/دکتر فریدون شایسته  

 21 تیرماه 1397 خورشیدی، یکصد و یکمین سالگرد فتح تهران توسط مجاهدان گیلانی و بختیاری و ساقط کردن محمدعلی شاه، سلطان مستبد قاجار از اریکه قدرت است.

 
احمد کسروی، مورخ پر نام و آوازه دوره معاصر، اگر چه در کتاب ارزنده «شهریاران گمنام»، حق مطلب را در مورد شجاعت، دلاوری و بیگانه‌ستیزی مردم گیلان در قرون نخستین هجری، به خوبی ارائه کرده است، اما در کتاب ارجمند «انقلاب مشروطه ایران»، در ستیز برای مشروطه و رفع ستم از حکومت سیاسی وقت، رتبه اول را به آذربایجان ( زادگاه مولف) و رتبه دوم را به گیلان نسبت داده است!
پرسش بنیادین و محوری سخن اینجانب، بررسی علمی و انتقادی این تقسیم‌بندی احمد کسروی است.
آیا می‌توان با کسروی همداستان بود و یا این که باید این تقسیم‌بندی را مورد نقد قرار داد؟
در بررسی جایگاه گیلان در انقلاب مشروطه ایران به اقدامات مجاهدان آن در دو وجه: سلبی و ایجابی می‌پردازم:

الف) اقدامات سلبی مجاهدان گیلانی در دوره انقلاب مشروطه

1- مخالفت و مقابله با استثمارگری صنعت شیلات گیلان: صنعت شیلات گیلان در اختیار فردی از تبعه روس به نام «لیانازوف» بود، علیرغم صادرات فراوان ماهی و خاویار و کسب سود سرشار از صدور آن دو، به استثمار کارگران شرکت می پرداخت. 


سه هزار کارگر این شرکت، نخستین اعتصاب کارگری در تاریخ معاصر ایران را شکل دادند که با اعتصاب خود و اشغال تلگرافخانه انزلی، اعتراض خود را به عملکرد هیات حاکمه به سبب عدم توجه به اعاده حقوق تبعه ایران اعلام کردند.

2- اگر چه قیام مردم تبریز به عنوان قیام دهقانی و روستایی دوره مشروطه از آن یاد می شود، ولی بنا به گزارش‌های رابینو، کنسول‌یار دولت انگلیس در رشت به سال‌های 1912-1906 میلادی، سراسر گیلان را شورش‌های دهقانی و روستایی فرا گرفته بود.

3- علاوه بر اعتصاب کارگران شرکت صنعت شیلات گیلان، در این دوره گیلان، شاهد بزرگترین اعتصاب و اعتراض جامعه صنفی و پیشه‌وری بود. اعتصاب و شورش «پیله‌وران» رشت، صفحه‌ای زرین از مبارزات صنفی در تاریخ معاصر ایران محسوب می‌شود. به سبب واردات تخم نوغان از سوی شرکت‌های یونانی، فرانسوی و روسی، بیماری «موسکاردین»، در گیلان شایع و رواج یافته که این واقعه، تولید نوغان سالانه گیلان را به مقدار زیاد  نقصان داده بود. علیرغم کاهش و نقصان شدید میزان تولید نوغان در این سامان، هنوز حکومت وقت مالیات معمول از روستائیان طلب می‌کرد. این اقدام نابجا و ناصواب حکومت، پیله‌وران( دست اندرکاران تولید و فروش ابریشم) را در گیلان به شورش و نافرمانی واداشت.

4- پردامنه‌ترین و پایدارترین قیام‌های دهقانی در دوره انقلاب مشروطه، مختص اقوام تالش در خمسه‌ی  طوالش( کرگان رود، اسالم، طالش دولاب، شاندرمن و ماسال) بود بر علیه ظلم و جنایت «ارفع السلطنه» پسر «نصرت الله خان عمید السلطنه»، نوه «سردار امجد»، صورت گرفت که به شهادت «سید اشرف کرگانرودی» و فرزندانش انجامید.

5- اگر در تبریز روس‌ها، ثقة الاسلام میرزا علی آقا تبریزی و تنی چند را در شهر اعدام کردند، مقارن آن ایام هم در رشت، «ملا عبدالعزیز شریعتمدار کرگان رودی» و تنی چند از افراد بی‌گناه دیگر را هم به شهادت رساندند. امروزه مزار مجاهدان مشروطه‌خواه گیلانی در صحرای ناصریه رشت و در خیابان کنونی « پرستار» محل بازدید عابران و علاقمندان به تاریخ محلی گیلان است.

6- اگر در تبریز، انجمن ملی تبریز رهبری نهضت‌های صنفی-پیشه‌وری را بر عهده داشت و از دهقانان حمایت می کرد، این رهبری را در رشت هم انجمن ملی به عهده داشت.

7- اگر در تبریز افرادی چون: شیخ سلیم هریسی و سید جواد ناطق، از دهقانان انقلابی حمایت می کردند، در گیلان هم: سید جلال سیف الشریعه( شهر آشوب) و رحیم شیشه بر، در کنار دهقانان انقلابی قرار داشتند.

8- سرکوب طغیان شاهسون ها به حمایت از محمد علی شاه مستبده به تحریک روس‌ها و به رهبری «رحیم خان چلپیانلو»، سرکوب غائله محمد علی شاه و شعاع السلطنه، سرکوب فتنه‌های ارشد الدوله و سالار الدوله، تنها توسط مجاهدان گیلانی دوره مشروطیت صورت گرفت.

 

ب) اقدامات ایجابی مجاهدان گیلانی در دوره انقلاب مشروطه:

1- مردم رشت کوشیدند به جای حمایت از دولت در امر استقراض خارجی، برای دولت، به جمع‌آوری اعانه بپردازند.

2- مردم گیلان برای تشکیل انجمن ایالتی گیلان بپاخاستند. این در حالی بود که رژیم به ظاهر مشروطه، گیلان را در تقسیمات اداری، به عنوان ولایت برگزیده بود که حق ارسال یک نماینده را به مجلس داشت.

3- انجمن ایالتی گیلان به ایجاد نظم و آرامش در گیلان کمک کرد. این انجمن، نا امنی‌های حاصله را که توسط: تقی بیج گیلانی، نایت خلیل فراش و لاسقالادیس یونانی صورت گرفته بود را فرو نشاند.

4- مردم گیلان در تاسیس انجمن ها

و نهاد های مدنی و اجتماعی، پیشگام این دوره بودند: تاسیس بلدیه(شهرداری)، نظمیه(شهربانی)، مرافعات، پست و تلگراف، تقاضای افتتاح مجلس ملی، تاسیس انجمن حفظ الصِحّه، تشکیل انجمن معارف و ... بخشی از این اقدامات ایجابی به حساب می آید.

5- الغای رسم تیول و رسم مالیاتی تسعیر(مالیات های تسعیر، جنسی نبوده و عرفاً نقدی محسوب می‌شدند. مالکی که بایستی پنج هزار خروار گندم مالیات می‌داد، قیمت گندم را محاسبه کرده و مبلغ آن را می‌پرداخت که این عمل به نفع مالیات گیرنده و به زیان مالیات دهنده بود). از سوی مجلس شورای ملی اول.

با توجه به اقدامات سلبی و ایجابی مجاهدان گیلانی در دوره انقلاب مشروطه، چه عواملی سبب عدم اشتهار تاریخی گیلان به عنوان خاستگاه انقلاب مشروطه شده است؟

الف) مورخ چیره دستی چون «احمد کسروی»، به عنوان شاهد عینی انقلاب مشروطه در تبریز، توانست با آفرینش آثاری چون: انقلاب مشروطه ایران و تاریخ هجده ساله آذربایجان، دو کتاب ارزنده و درخور توجه از خود به یادگار نهد. البته نمی‌توان از کنار یادداشت‌های دیگران چون: محمد امین رسول زاده، اسماعیل امیر خیزی، رحیم نامور و ... که در بازتاب قیام آذربایجان نقش داشته‌اند، بی تفاوت گذشت.

ب) نقش پیشگامی آذربایجان در ایجاد دانشگاه «آذرآبادگان» و تلاشی که این دانشگاه در اعتلای نام آذربایجان داشته را نباید نادیده گرفت.

امید است با تاسیس خانه مشروطه گیلان در منزل میرزا خلیل رفیع الملک( نخستین رئیس بلدیه رشت)، زندگینامه و مجاهدت نامه‌ی مجاهدان گیلانی و تصاویر مردم گیلان در دوره انقلاب مشروطه به صورت آثار تالیفی و تحقیقی فراهم شده و در خانه مشروطه، مورد بازدید و اطلاع عموم مردم گیلان و ایران قرار گیرد.

منابع و آثار مورد استفاده جهت سخنرانی:

1- فخرائی ابراهیم(1356)،گیلان در جنبش مشروطیت، شرکت سهامی کتاب های جیبی، چاپ سوم.
2- ملک آرا عباس میرزا(1361)، شرح حال عباس میرزا ملک آرا، با مقدمه ای از عباس اقبال آشتیانی به کوشش دکتر عبدالحسین نوایی، انتشارات بابک، چاپ اول.


3-آفاری ژانت(1379)، انقلاب مشروطه ایران، ترجمه رضا رضایی، انتشارات بیستون، چاپ اول.
4-فلاح توتکار حجت(1394)، اصناف( از انقلاب مشروطیت ایران تا انقراض قاجاریه)، انتشارات رسانش نوین، کتاب صدرا، چاپ اول.

5- صدیقی پاشاکی رضا(1392)، فراز و فرود های گیلان در سه سال مشروطه(1330-1327 ه.ق)، انتشارات ایلیا، چاپ اول.

6- رابینو  ه.ل (1368)، مشروطه گیلان وآشوب آخرالزمان، به کوشش محمد روشن، انتشارات طاعتی، چاپ اول.

 

تصاویری از انقلاب مشروطه در گیلان موجود در مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

 

 

 

 

 

 

 

    یادداشت ها
    Parameter:300826!model&4732 -LayoutId:4732 LayoutNameالگوی متنی کل و اخبار