پنجشنبه ۰۵ اسفند ۱۳۹۵    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۲ روز پیش


 
fajr 95
منابع دیجیتال
انتشارات كتابخانه
کتاب بهارستان
پيام بهارستان
نامه بهارستان
اسناد‌ بهارستان
سند پژوهی بهارستان
مطبوعات قديمي
تذکرات دیانتی
استوار قم
دعوة الاسلام والاسلام
الدین و الحیوة
مجله مسلمین
آئين اسلام
مجموعه حکمت
لوح مطبوعات دینی 1
گزيده نشريات افغانستان
روزنامه مجلس
بررسی های تاریخی
درسهایی از مکتب اسلام
هنر و مردم
لوح مطبوعات دینی 2
نشریه دانشکده ادبیات تبریز
The Parliament's Library

استوار قم
ديباچه
آرشيو نشريه
 
 
دیباچه

استوار؛ اوّلین گام در عرصۀ روزنامه‌نگاری قم


روزنامة استوار باثبات‌ترین روزنامة قمی در دوران معاصر است. حتی روزنامه‌هایی که پس از انقلاب در قم منتشر شده‌اند، از لحاظ استمرار هنوز نتوانسته‌اند به جایگاه آن دست یابند. شاید بتوان صاحب امتیاز آن (ابوالفضل طهماسبى) را اولین روزنامه‌نگار قمی نیز به حساب آورد. هرچند قبل از استوار دو هفته‌نامه و یک مجله در قم منتشر شده، اما به فاصله اندکی به محاق رفته‌اند١. انتشار روزنامه و استمرار آن در دورانی که به گفتة وی «نسبت به روزنامه بدبین بودند٢» کار آسانی نبود. طهماسبی باید در این سال‌ها رعایت جوانب زیادی را می‌کرد. در دوران رضا خان چون شروع کار استوار بود طهماسبی باید بیشتر مراعات می‌کرد.
اما طهماسبی از طرف دیگر در شهری می‌خواست روزنامه‌نگاری کند که هم زیارتی و مذهبی بود و هم آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری حوزة قم را به تازگی تأسیس كرده بود٣. با توجه به آنچه گفته شد، کار طهماسبی در قم مشکل بود؛ به همین دلیل منش او بينابینی بود.

برگی از روزنامة زندگی

ابوالفضل طهماسبی به سال ١٢٨٠ش در قم متولد شد و در دهم مرداد سال ١٣٥٤ش بدرود حيات گفت و در قبرستان شيخان قم مدفون شد. وى روزنامة استوار را از سال ١٣١٤ تا ١٣٥٤ منتشر كرد «و در طول مدت انتشار دچار مشکلات فراوانی بوده، نشیب و فرازهای زیادی را دیده، در مبارزات سخت و دشواری وارد شده است»٤. این دشواری‌ها به علت مشى سياسى او بوده که چندين بار مورد اعتراض قرار گرفته است. در رجال قم درباره وى مى‌نويسند:
«نويسنده و روزنامه‌نگار، صاحب روزنامه استوار قم داراى مشى آزادى‌خواهانه و مدافع مردم است. ايشان به علّت مشى مخصوص به خود مورد تعرّض حتى جرح و ستم مخالفين واقع شده، ولى همچنان به اصول افكار خود وفادار است»٥.
آنچه به مشکلات استوار مربوط می‌شود احتمالاً از سال‌های پس از مرداد ٣٢ بوده است. کسانی که طهماسبی را دیده‌اند از استقلال رأی، ایستادگی و رابطه او با علما در این زمان خبر می‌دهند. گویا با تولیت آستانه نیز درگیر شده و همین باعث ایجاد مشکلات از طرف رژیم برای او شده است.

خط مشی استوار

اولین شماره روزنامه استوار در تاریخ ٢٤ تیر ١٣١٤ منتشر شد و تا سال ١٣٥٤ به مدت چهار دهه به عمر خود ادامه داد و چهرۀ مطبوعاتی قم در قبل از انقلاب را تشکیل داد. شاید بتوان گفت مطبوعات قم با استوار شناخته می‌شود. شهر زیارتی قم هنگام تولد استوار در حال تجربۀ دو هویت جدید بود، یکی اقدامات آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری در مستحکم کردن پایه‌های حوزۀ علمیه قم و دیگری تلاش‌های دین‌ستیزانه رضاخان‌ به همراه اقدامات اصلاحی او بود.
نمایندگان هر دو جریان را در روزنامۀ استوار نیز می‌توان دید. کسانی امثال محمد تقی اشراقی در استوار به دفاع از دین و مذهب می‌پرداختند. براى مثال می‌توان به شماره‌های ٤٧، ٧ خرداد و ٤٨، ١٢ خرداد و ٥٠، ٢١ خرداد و ٥١، ٢٥ خرداد و٥٣، ٤ تيرماه ١٣١٥ اشاره کرد و از طرف دیگر علی‌اکبر حکمی‌زاده نیز دیدگاه‌های اصلاح‌طلبانۀ خود را ترویج می‌کرد که می‌توان به شماره‌های ١٩، ٩ آذر و ٢٠، ١٦ آذر ١٣١٤ اشاره کرد٦.
استوار در سال‌های ١٣١٤ و ١٣١٥ مشی بینابین را در پیش گرفته بود. به همین علت هم اخبار و وقایع کشف حجاب در قم و جاهای دیگر را پوشش می‌داد و از اقدامات رضاخان تمجید می‌کرد و هم به جو مذهبی قم نظر داشت، البته در حکومت مستبدانه رضاخانی نیز راهی دیگر نبود. بدین روی، برای پی‌گیری روند کشف حجاب در قم و یا افکار تجدید نظر طلبان در قم، روزنامۀ استوار اطلاعات دست اولی به ما می‌دهد که در اسناد و منابع تاریخی یافت می‌شود. استوار کسانی را که در قم با کشف حجاب و به گفتۀ آن روز، «نهضت جدید بانوان» همراهی می‌کردند و جشن و بزرگداشت برگزار می‌کردند نام می‌برد و مراسم‌ها را پوشش خبری می‌دهد.


روزنامه‌نگاری استوار

ابوالفضل طهماسبی در شمارة اول به بیان مرام و اهداف روزنامة استوار پرداخته و خط مشی خود را بیان می‌کند. وی هدف استوار را چنین بیان می‌کند: نخستين آرزوى ما طرفدارى توسعه و ترقى اقتصاديات (اعم از فلاحت، تجارت، صناعت) است. بنابراین آنچه مورد توجه استوار در سال اول می‌باشد مسائل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است و به همین دلیل در پوشش اخبار خود کمتر به طرف اخبار سیاسی و تحولات سیاسی آن زمان می‌رود. آنچه نیز پوشش می‌دهد تحت تأثیر جو رضاخانی است. حتی از شمارۀ ٢٦ که استوار از هفته نامه خارج شده و سه روز در هفته منتشر می‌شده در زیر آرم آمده: مصور،‌ اقتصادى، علمى، اجتماعى‌، ادبى و نامی از سیاست نیست. استوار اگر خبر فساد یک مقام یا واقعه‌ای سیاسی را منتشر می‌کند، تلطیف شده رژیم رضاخانی است یا آن فرد دیگر یک مهرة سوخته است.
به طور مثال وقایع تاریخی دوران رضاخان مثل فساد اداری در وزارت طرق (راه) که کسانی مثل على منصور وزير طرق، رضا افشار وزیر سابق طرق و محمد حسین آیرم رییس شهربانی در آن دست داشتند در روزنامه استور انعکاس خبری داشته است. با وجود اين اخبار مذاکرات وزرا، سران و نمایندگان سیاسی در روزنامۀ استوار منعکس می‌شده است.
اما در سطح بین‌الملل مهم ترین خبر دنیا در این زمان، جنگ جهانی دوم بوده که تقریبا در همۀ شماره‌های سال اول روزنامۀ استوار می‌توان از آن خبری یافت.
وجهۀ اجتماعی استوار را می‌توان در واکنش مردم قم به کشف حجاب و دیگر اقدامات رضاخان دید. استوار در این زمان از تأسیس مدارس جدید، راه اندازی کلوپ ورزش برای جوانان منورالفکر، اقدامات ادارۀ معارف، حتی ایجاد راه آهن و ... خبر می‌دهد که عده‌ای از مردم قم از آن استقبال کرده‌اند، اما از طرف دیگر با مشاهدۀ آمار می‌توان دریافت شهر قم به علت ویژگی‌های خاص خود در مقابل موج اصلاحات رضاخانی مقاومت می‌کرده است. ورود مدرنیته با لوازم آن کم‌کم چهرۀ شهر قم را تحت تأثیر قرار داده و بدین روی برای مطالعۀ وضعیت اجتماعی قم در دورۀ رضاخان و پس از آن می‌توان از روزنامۀ استوار نکات نابی استخراج و تحلیل کرد، البته پوشش خبرهای ملی نیز در استوار حائز اهمیت است که نباید فراموش شود.
همانطور که پیش‌تر گفته شد، روزنامۀ استور در قم وجهۀ مذهبی داشت، به همین علت اخبار مذهبی و وضعیت اسلام و مسلمانان در دنیا را نیز با اشاره به مسلمانان اروپا، آسیا، پوشش می‌داد. براى مثال به شماره‌های٤٠، ٤٢ و ٥٨ مى‌توان اشاره کرد که مسلمان شدن هندوها در هند یا کوچک ترین حکومت اسلامی در آلبانی بررسی شده است. البته بعضی مواقع این مطالب از جاهای دیگر برداشته شده، اما باز هم توجه روزنامۀ استوار را برای جذب مخاطب در شهر قم نشان می‌دهد.
روزنامۀ استوار در بعد اقتصادی نگاهی کلان به وضعیت شهری قم داشته است. پس از دورۀ قاجار قم تحولاتی را پشت سر گذاشت که حائز اهمیت است. در دورۀ رضاخان تحولات شهری قم شتاب بیشتری گرفت. پس از آن با تشکیل شهرداری اقداماتی صورت گرفت که چهرۀ شهر قم را متحول کرد. کشیدن خیابان‌های جدید مثل ارم، امام خمینی (ره) کنونی، ساخت بیمارستان دولتی فاطمی، مطالعات ساخت سد، تأسیس کارخانه ریسباف و ... از جملۀ این کارها بود. درج اخبار کشاورزی و به گفتۀ آن روز فلاحت از دیگر کارهای استوار بوده است. روزنامۀ استوار همانگونه که در شمارۀ اول تأکید کرده، پی‌گیری رونق اقتصادی قم در تمام زمینه‌ها را وظیفۀ خود می‌دانسته است. به همین علت با اشتیاق فراوان اخبار تحولات اقتصادی شهری را درج می‌کرده و از طرف دیگر مطالبات شهر قم در زمینه‌های مختلف را با مسؤولان شهری و کشوری در میان می‌گذاشته است.
فرهنگ و ادب در روزنامۀ استوار جایگاه محکمی داشته است. استوار در این زمینه از نویسندگان قمی و ملی استفاده می‌کرده است بدین روی، می‌توان داستان‌های ادبی، شعر و رمان با درون‌مایه‌های مذهبی، سیاسی، اجتماعی، عاشقانه، پندآموز و ... در آن دید. در روزنامۀ استوار، نظامی شاعر معروف همیشه با پسوند قمی به کار می‌رود (براى مثال ش ٣٤-٣٥)و این حب الوطن فراموش نمی‌شود، البته این طبق گفته برخی تذکره‌نویسان است که نظامی را از توابع قم می‌دانند.
اشعارى از شعراى قمى مانند اعتمادى، بهمنى، اخگر، داستانهاى ادبى به صورت پاورقى از حجازى، سعيد نفيسى و حتی صادق هدايت در ش ٤١ مشاهده می‌شود. اخبار انتشار مجلات و روزنامه‌های ادبی و غیر ادبی مانند انيس، عصر امروز از دیگر کارهای روزنامۀ استوار بوده است.
کار دیگر استوار در زمینه فرهنگ و ادب، انتشار لغات جدید فرهنگستان ادب بوده که در ش ٢٤- ٢٥ می‌تون دید.
يادداشت‌ها و مقالاتی با موضوعات مختلف از سيد‌على آل ياسين از كاشان، فضل‌الله صادقى ع. پور، جلال صالحى، على‌اكبر حكمى‌زاده، عبدالله شمس مدهوش، دكتر تمدن، سعيد نفيسى و حجازى در استوار وجود دارد. جلال صالحى که مدتی در سال اول استوار سردبیر بوده و طهماسبی را یاری می‌کرده، يادداشت‌هاى تاريخى با عنوان «طبابت علماى اسلامى در قرون وسطى» در استوار دارد.
از نويسندگان معروف قمی كه در اين روزنامه مقاله می‌نوشته‌اند، استاد فقيد على‌اصغر فقيهى مى‌باشد.

جذب آگهی

روزنامۀ استوار پس از آن که هویت واقعی خود را پیدا می‌کند، در جذب آگهی نیز موفق بوده است. آگهى‌هاى مختلفی مانند آگهى دندانپزشكى ابوالحسن عربشاهى‌، ش ٥١، آگهى‌های مناقصه، مزايده، آگهى ترك اعتياد، آگهى براى شركت سهامى تجارتى قم و ... در روزنامۀ استوار به چشم می‌خورد که به بنیۀ مالی آن کمک می‌کرده است. پس از مدتی نیز با راه اندازی ادارۀ ثبت و الزام مالکین و مردم به ثبت املاک خود و دریافت سند و دیگر کارهای اداری آن کمک دیگری به استوار می‌شود و آن انتشار آگهی‌های ثبتی است که در همین سال اول و تقریبا از شش ماهه دوم می‌توان آن را دید. در بعضی مواقع آن قدر این آگهی‌ها زیاد بوده که یک سوم روزنامۀ استوار را در برمی‌گرفته است.
دلیل آن نیز مشخص است: ضعف بنیة مالی باعث جذب آگهی‌های ثبتی می‌شد. سندى با شناسه‏١٠/١٧٩/٢٨/١/١٨ در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى وجود دارد كه طهماسبى تقاضاى رجوع طبع اعلانات ثبتی حوزه قم را كرده است.
شاید بتوان گفت ادارة ثبت کمک زیادی به روزنامه‌نگاری نه تنها در قم، بلکه در ایران آن زمان کرده است. صدر هاشمی در همان دوران می‌نویسد: در کشوری که اغلب مردم آن بیسواد و به واسطه فقر و تنگ‌دستی قدرت خرید روزنامه را ندارند و بیشتر روزنامه‌های آن بیش از چند سال دوام نداشته و تعطیل گردیده، به قسمی که اثری از آن باقی نمانده است، اعلانات ثبت اسناد برای تکافوى مخارج روزنامه سهم به سزاىی دارد، بلکه عامل اصلی به شمار می‌رود٧.
با توجه به مطالب بالا به نظر می‌رسد طهماسبی در کار روزنامه نگاری پیاده نبوده و شناخت کافی از این عرصه داشته است و با توجه به پتانسیل قم و نیاز آن به وجود یک روزنامه، وی به خوبی توانسته شکل حرفه‌ای به روزنامۀ خود بدهد.
تنوع خبرها، جذب آگهی، پی‌گیری وعده‌های مسؤولان، ساختار روزنامه مانند انتخاب سردبیر در سال اول و تهیة چاپخانه برای روزنامه شاهدی بر این مدعاست. افزون بر آن، در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی روزنامۀ استوار اقدامات زیادی انجام داد. بنابراین برای کسانی که می‌خواهند اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی قم را مطالعه کنند، مراجعه به روزنامۀ استوار مغتنم است. همچنین کسانی که اوضاع و احوال سیاسی مذهبی قم در دورۀ رضاخان و بعد از آن را پی‌گیری می‌کنند، یا به دنبال واکنش‌های قم به این اقدامات هستند که در سرنوشت کشور اهمیت داشته است، روزنامۀ استوار منبع مهمی ‌است و خبرهای دست اولی از وقايع تاريخى آن روز قم به ما مى‌دهد.

چاپ و نشر كتاب

از دیگر کارهای طهماسبی در روزنامة استوار چاپ و نشر کتاب بود که بیشتر به کتب مذهبی اختصاص داشته است. طهماسبی پس از آن که در همان سال اول توانست برای روزنامة استوار چاپخانه‌ای تهیه کند، در کنار آن به نشر کتاب نیز روی آورد که می‌توان به کتاب‌های زیر اشاره کرد:
جبر و اختیار از عباس ایران‌دوست (۱۳۲۰)؛ بيانيه علويون، زندگانى حضرت معصومه و تاريخ قم از مهدى صحفى، (١٣٤٧)؛ سنت‌ها و سنت‌شكن‌ها از ميرابوالفتح دعوتى (١٣٥٢)؛ هجرت مهاجران از همو (١٣٥٢)؛ ترجمةالمعارف المحمديه از حيدرعلى قلمداران (١٣٢٨)؛ همچنين چند تأليف از مرحوم عبدالعلى محمدى شاهرودى به نام‌هاى همای سعادت و عدالت (١٣٣٦)، نغمه‌هایی از فلسفه مادی غرب (١٣٣٨ )، این فاصله بعید برای چیست (١٣٣٧)، فضايل در پرتو مصائب (١٣٣٧).


پى‌نوشت‌ها:
  1. از جمله آنها می‌توان به انتشار هفته‌نامة جنوب به صاحب امتیازی عبدالله عتیق الحسینی، در سال ١٣٠٢، هفته نامة کامکار به صاحب امتیازی فضل‌الله عوض زاده، انتشار در ١٣١١ و مجله ماهانة همایون به صاحب امتیازی علی‌اکبر حکمی‌زاده انتشار در سال ١٣١٣اشاره کرد. در‌این‌باره ر.ک: بابامیری، سید علی: راهنمای مطبوعات قم، قم، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم، چاپ اول، ١٣٧٩، ص ١١.
  2. صدر هاشمی، محمد: تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، انتشارات کمال، چاپ دوم، ١٣٦٣، ج ١، ص ١٦٤.
  3. مؤسس حوزه در نوروز سال ١٣٠١وارد قم شد و حوزة قم را پایه گذاری کرد.
  4. رحیمی، احمد: تاریخچة روزنامه‌نگاری در قم، قم، بی نا، ١٣٤٨، ص ١٩.
  5. مقدس‌زاده، سيدمحمد: رجال قم و بحثى در تاريخ آن، قم، بى‌نا، ١٣٣٥، ص ٨٦.
  6. وی کم کم از اصلاح‌طلبی به تجدید نظر طلبی کشیده شد و چند سال بعد (١٣٢٢) کتاب کشف اسرار هزار ساله را نوشت که امام خمینی (ره) بر او ردیه نوشتند. در این زمینه ر. ک: جعفریان، رسول: جريان‌ها و سازمان‌هاى مذهبى – سياسى ايران (از روى كار آمدن محمدرضا شاه تا پيروزى انقلاب اسلامى)، قم، چاپ هفتم، ١٣٨٦، ٣٧.
  7. تاریخ جراید و مجلات ایران، ج ١، ص ١٦٤.


منبع : فصلنامه پیام بهارستان
علیرضا اباذری