چهارشنبه ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۶    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۴ روز پیش


 
banner defult

عزیزان و دست اندرکاران برگزاری همایش حامیان نسخ خطی، چه زمانی که کتابخانه مجلس متولی آن بود و چه این چند سالی که کتابخانه ملّی، متکفل برگزاری آن گردیده است، بدون تردید در این دو نهاد عامره، تلاش خود را کرده‌‌اند شکرالله سعیهم و این نوع نوشته‌ها، به هیچ روی، به منزله کم جلوه دادن تلاشهای عزیزان نیست، بلکه صرفاً با هدفِ آسیب شناسی و به نوعی ارتقای علمی این همایش‌علمی گرانقدر برای بهره‌مندی بیشتر و بهره‌وری کاملتر از ظرفیت‌هاست.

حدود چهارده سال از تاریخ برگزاری نخستین همایش حامیان نسخ خطی، به ابتکار کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، می‌گذرد؛ چهارده دوره برگزاری این کنگره گرانسنگ، علی رغم پذیرشِ افت و خیزها و ضعف‌ها و قوت‌های آن، از حق نباید گذشت که به اذعان بیشترین پژوهشگران متون کهن و نسخ خطی، نفس برگزاری این نوع جلسات، تاکنون دارای ثمرات و فوائدی بوده است.

به طور طبیعی، پس از چهارده دوره تجربه برگزاری، سطحی که جامعه پژوهشگران متون کهن از این همایش انتظار دارند، این است که آن نسبت به سال‌های پیشین، از یک رشدِ پلکانی نسبی و تعالی متناسبی برخوردار بوده باشد؛ اما واقعیت این است که با مطالعه اجمالی وضعیتِ سیزده دوره‌ از همایش، می‌توان اذعان کرد، علی رغم رشد کمّی قابل تقدیر همایش، به نظر می‌رسد به لحاظ  کیفی، این همایش در برخی بخش‌ها، آنگونه که انتظار بوده است، متولیان و متصدیان برگزاری همایش، نتوانسته‌اند از ظرفیت‌ها و تجربیات بهره کافی ‌برده و رضایت محققان را فراهم آورند.

به باور راقم، شاید دو علتِ اساسی در این تقلیل سطح و افت و خیزها، نقش بنیادینی داشته باشد، یکی اینکه با چشم پوشی از مسأله عدم استفاده و بهره‌مندی از نظرات محققان و صاحبنظران متون کهن در جلساتِ مقدماتی همایش، عدم پیوستگی همایش‌ها بوده باشد، یعنی وقتی همایش به اتمام می‌رسد، تا هشت ماه دیگر تقریباً برنامه و جلسات مقدماتی همایش بالکل تعطیل است؛ در صورتی که چنین همایش‌های مهمّ و سرنوشت ساز، سزاوار است دارای دبیرخانه دائمی بوده و جلسات مقدماتی همایش، به طور پیوسته در طول سال فعال باشند، نه اینکه دو یا سه ماه مانده به برگزاری آن، به یکباره فعال شوند و فراخوان همایش، به جای مصدر اصلی (وبسایت کتابخانه ملی) در وبسایت‌های دیگر ارائه گردد!

دومین مسأله‌ای که به نظر می‌رسد در تنزیل و تقلیل سطح همایش تا حدودی دخیل بوده است، محدود نمودن کار همایش به منابع ارسالی از سوی محققان به کتابخانه است، در صورتی که جملگی میدانیم آثار متعددی در حوزه تراثیات از سوی شخصیت‌ها و دانشمندان، در داخل و خارج از کشور منتشر می‌گردد، امّا به دلائلی که چندان دور از ذهن هم نیست! همزمان با فراخوان عمومی به همایش ارسال نمی‌شود و بالمآل این آثار ارزشمند، به هیچ روی در پروسه ارزیابی‌ها قرار نمی‌گیرند؛ این در حالی که چنین همایشی در چنین سطح سترگی، نبایستی ارزیابی خود را محدود به آثار ارسالی به دبیرخانه همایش نماید؛ مضافاً بر اینکه اصولاً کتابخانه ملی به جهت محور بودن، نوعاً دارای نسخه‌ای از این آثار هم است.

نکته اساسی دیگری که به اعتقاد راقم بزرگترین نقطه ضعف این همایش، محسوب می‌گردد، این است که، این همایش فاقد چشم انداز و راهبرد تعریف شده است، متأسفانه اهداف برگزارکنندگان آن از همان ابتدا به درستی تعریف نشده است، دقیقاً دانسته نیست این دوره‌های همایش، قطعاتِ کدام پازل‌ارزنده‌ای را تکمیل می‌کنند؟ اهداف چیست؟ یا بک گراندِ کار و رویکردهای این چهارده دوره همایش، چه بوده است؟ یا بر فرض وجود آن، این راهبردها و رویکردها و اهداف روی چه ملاکات و اصولی بنا شده است؟ حقیقت این است که مطالعه داده‌های چهارده دوره از برگزاری همایش، علی رغم دقت فراوان، نمی‌توان به قدر جامعی مشترک و مشخص دست یازید. با اینکه هر دوره از همایش می‌توانست با توجه به مناسبت‌ها، شخصیت‌ها، موضوعات و مقتضیاتِ زمانی، تعاریفی مشخص می‌داشت، یا دارای شعار و پیام و جهت مشخصی می‌بود و به طور طبیعی با این وجود چنین امور، روند تقدیرها از آثار و شخصیت‌ها نیز سمت و سوی منطقی‌تری می‌یافت؛ به عنوان مثال جا داشت، همایش سال جاری، به جهتِ گام چهاردهم آن، با همفکری می‌شد یک رویکرد ویژه هم داشته باشد و به عنوان پیشنهاد، از چهارده اثر تراثیِ مربوط به چهارده علیهم السلام، تقدیر شود.

از دیگر نکاتی که شایسته بود در این نوع همایش‌ها مورد توجّه قرار می‌گرفت، اینکه طی یکسال مقالاتی در موضوعات پیشنهادی (با توجه به رویکردها و اهداف هر ساله) از محققان جذب می‌شد و همزمان با همایش در قالب مجموعه مقالاتی منتشر و توزیع می‌گردید.

یا نکته دیگری که حتماً میبایست مدّ نظر عزیزان در همایشها قرار می‌گرفت بحث نقد و بررسی نقاط قوت و ضعفهای یک سال فعالیت‌های تراثی، در حوزه‌های فهرست نویسی، تصحیح متون، نسخه پردازی و امور وابسته به آن، همراه آسیب شناسی و ارائه رهنمودها و راهکارهای لازم جهت رشد کیفی و کمّی آثار، به تفکیک موضوع انجام میگرفت؛ کسانی که دستی در مطالعات متون کهن و نسخ خطی داشتند (به تناسب موضوع و دستور جلسه)، با سخنرانی علمی خویش و ارائه مقالات، درباره بایسته‌ها و خلأهای پژوهش بر روی متون کهن سخن می‌گفتند.

بدون تردید اگر این جلسات به صورت کارشناسانه و با زمان بندی مناسب و دقیقی تنظیم و از پیش تعریف گردد، قطعاً از برگزاری این همایش یک روزه وزین میتوان بهره‌های زیادی برد، در طی یک روز کامل، دست کم ده تا بیست شخصیت متخصص داخلی و خارجی، هر یک طی چند دقیقه میتوانستند به ایراد سخنرانی علمی بپردازند و صد البته تنها افراد متخصص در امر نسخه‌های خطی دعوت می شدند و سخنان آنان نیز دقیقاً حول محورها و موضوعات مختلف نسخ خطی ایراد میگردید، چیزی که متأسفانه در دوره‌های مختلف این همایش کمتر دیده شده است و بعضاً کسانی برای سخنرانی دعوت شده‌اند که مطلقا سنخیتی با دنیای تراثیات نداشته‌اند و موضوعات دیگری را مطرح نموده‌اند که کاملاً با ماهیت و روحِ این نوع همایش در تقابل آشکار بوده است!

نکته اخیری که به نظر راقم میرسد باید فکری اساسی روی آنها صورت گیرید، مسأله جوایز این نوع همایش‌ها است. جایزه در لغت به معانی <اجر، انعام، پاداش، جزا، خلعت، صله، عطیه، مدال و ...> آمده است و هدف از آن این است که فرد برگزیده و برنده، با دریافت این جایزه، احساس نماید حقیقتاً تغییری بنیادی در زندگی وی حاصل شده و از نقطه ای به نقطه دیگر عبور داده شده است! به طور قطع و یقین عدم اعطای جوایز مادی در سطح نازل، از اعطای آن شاید بهتر باشد! با توجه به روند نزولی سطح جوایز در دوره‌های اخیر همایش، پیشنهاد می گردد که از این دوره به بعد، جوایز تدرّجاً و ترجیحاً به سمت "جوایز معنوی" سوق داده شود. به عنوان نمونه صدور "لوح افتخار معرفی به بنیاد ملی نخبگان" به نام برگزیده همایش، میتواند یکی از بهترین و ارزشمندترین نوع جوایز به محققان بوده باشد؛ درغیر این صورت، با توجه به وضعیتِ اقتصادی کشور و محدودیت مالی کتابخانه ملّی، مسأله کمّی و کیفی جوایز به عنوان یک مشکل غیر قابل حل و قابل انتقاد، همواره بر بدنه همایش باقی خواهد ماند.

با همه این احوال، تردیدی نیست که اصل برگزاری این همایش‌ها یک ضرورت است و باید با قدرت ادامه یابد ان شاء الله، در عین حال منافاتی ندارد که عزیزان تلاش نمایند، تا در طول سال، به تناوب، طیّ جلساتی اختصاصی با حضور صاحبنظران در حوزه نسخ خطی، آن را آسیب شناسی کنند تا ان شاء الله برگزاری این همایش در دوره‌های بعدی، با ارتقای کمّی و کیفی توأم باشد؛ چنین باد.

حسین متقی

پایگاه خبری نسخ خطی