پنجشنبه ۰۸ تیر ۱۳۹۶    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۱۱ روز پیش


 
banner defult

سرچشمه ایرانی یک مصراع عربی در اشعار حافظ

هرچند کازمودم آخر نبود سودم / من جرب المجرب حلت به الندامة  (حافظ، 1368: 578)

حافظ در مصراع دوم می­گوید: هرکس آزموده را بیازماید دچار ندامت می­شود. ظاهر قضیه این است که شاعر مضمونی عربی را با هویت مشخص عربی آن، به زبان فارسی و فرهنگ ایرانی منتقل کرده است. اما «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» این مضمون در ایران باستان بسیار رایج و شناخته شده بوده و از طریق ترجمه کتب پهلوی به ادب عربی منتقل شده، لباس عربی پوشیده و با هویتی عربی به زادگاه خود بازگشته است، دلیل ما برای این ادعا عبارت است از:  

پندی منسوب به بهمن بن اسفندیار که آن را ثعالبی در دو اثر خود و زمخشری در کتاب ربیع الابرار نقل کرده­اند:

بهمن بن اسفندیار: «تجریب المجرب تضیِیع الروزمار.» (ثعالبی، بی­تا: 54؛ همان ‌1421: 213) و (زمخشری، 1412: 3/454) (آزمایش آزموده، تباهی است.)

از نکات قابل تأمل در این عبارت عربی واژه «الرزوزمار» است که در فرهنگ­های عربی دیده نمی­شود، به گمان قوی این کلمه همان واژه «روزگار» است که معرب شده و از فرهنگ و زبان فارسی به فرهنگ عربی نفوذ کرده است. دلیل ما روایت ابن مسکویه است که این عبارت را از بهمن پسر اردشیر نقل کرده و به جای «الروزمار» از واژه «الایام» استفاده کرده است.

بهمن اردشیر: تجریب المجرب تضییع الایام. (ابن مسکویه، بی تا: 38)

جان کلام این است که میدانی (بی تا: 2/327) این مثل را «من جرب المجرب حلت به الندامة: هرکس آزموده را بیازماید، پشیمان می­شود» از امثال مولد (غیر عربی) دانسته است یعنی امثالی که در فرهنگ عربی نبوده و از دیگر فرهنگ­ها وارد شده است.

از دیگر قراین ایرانی بودن این مضمون این است که مؤلف خردنامه آن را از لوحی زرین در میان حکمت­های موجود در گنجینه شاپور نقل کرده است:

در کتاب خردنامه آمده است: «اندر کتاب­ها و اخبارها یافتیم نبشته، که حصنی است حصین اندر پارس، نام او اصطخر و اندر آن جایگاه گنجی یافتند از گنجهاء شاپور ملک و در جمله آن گنجها لوحی بود زرین و بر آن لوح این نکته­ها نبشته بود به لغت و عبارت آن مردمان. دانایان پارس آن را ترجمه کردند و آن سخن­ها چنین بود که یاد کرده شود»: ...

در این بخش 18 پند حکیمانه نقل شده که پند نوزدهم آن عبارت است از:

چرا پشیمانی خورد از کاری کسی که یک بار از آن کار پشیمانی خورده باشد و تجربت افتاده. (خردنامه، 1378: 61)

عنصر المعالی، (1366: 51)، پند زیر را از انوشروان نقل کرده است:

پند دوم: چرا مردمان از کاری پشیمانی خورند که از آن کار دیگری پشیمانی خورده باشد.

حمد الله مستوفی این سخن را از حکمت­های مکتوب بر تاج انوشروان دانسته است:

آزموده را میازمایید (مستوفی، 1387: 119)

در خردنامه این سخن به بزرگمهر نسبت داده شده است:

نوشروان گفت: سزاوار تر کیست به ملامت؟ گفت: (بزرگمهر) آنک آزموده را آزماید. (خردنامه، 1378: 55)

برای اطلاع از مضامین فارسی و عربی (نک: دهخدا، 1352: 1/31 و 4/1941)

منابع:

ابن‏ مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد، (بی‏تا)، الحکمة الخالدة، تحقیق عبدالرّحمان بدوی، بیروت: دار الأندلس.

ثروت، منصور، (1378) توضیح و پانوشت بر خرد نامه، به کوشش منصور ثروت، انتشارات امیر کبیر

ثعالبی، أبو منصور (المتوفی: 429هـ) (1421هـ)، الشکوی والعتاب وما وقع للخلان والأصحاب، المحقق: إلهام عبد الوهاب المفتی- کلیة التربیة الأساسیة، قسم اللغة العربیة، جامعة الکویت،‌ المجلس الوطنی للثقافة والفنون والآداب،‌ الطبعة الأولی.

.................................................. (بلا تاریخ)، الإعجاز والإیجاز، مکتبة القرآن،

حافظ، (1368)، دیوان، بکوشش خلیل خطیب رهبر، انتشارات صفی علیشاه.

حمدالله مستوفی، (1387)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات اساطیر.

دهخدا، علی اکبر، (1352ش)، امثال وحکم، انتشارات امیرکبیر، تهران، چاپ سوم.

الزمخشری، جار الله، (المتوفی 583 هـ) (1412هـ)، ربیع الأبرار ونصوص الأخیار، مؤسسة الأعلمی، بیروت، الطبعة الأولی.

عنصر المعالی، کیکاووس بن اسکندر، (1366ش)، قابوس نامه، به اهتمام غلامحسین یوسفی، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، تهران، چاپ سوم.

المیدانی، ابوالفضل، (بی تا)، مجمع الأمثال، تحقیق و شرح محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت: دار المعرفة.



وحید سبزیان پور- چاپ شده در مجله گزارش میراث، دوره دوم، سال هفتم، شماره سوم و چهارم، آبان 1392، صص 59 و 60