پنجشنبه ۰۵ اسفند ۱۳۹۵    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۲ روز پیش


 
fajr 95
معرفی شاعر

شرف الشعرا امیر بدرالدین قوامی‌ خباز رازی از شاعران شیعی قرن 6 است که در حدود 550-560 درگذشته است. قوامی ‏از مناقبیان به شمار می‌آمد. مناقبیان گروهی بودند که اشعاری در فضایل اهل بیت علیهم‏السلام را در کوچه و بازار و محافل گوناگون می‌خواندند. اینان سهم بسزایی در رشد فرهنگ شیعی و رسوخ محبت اهل بیت علیهم‏السلام در دل‏های مردم داشتند.

قوامی ‏هم مثل ناصرخسرو و سنایی جوانی را به زندگی معمول و لهو و لعب و مدح حکام و ... گذراند و پس از گذشت جوانی، تحولی روحی یافت و یکسره به معنویات پرداخت و باز هم مثل آن دو، آنچه که باعث شهرت و عظمتش شده است، دورۀ دوم زندگی اوست. در این دوره قوامی ‏خود را وقف اشاعۀ معارف دینی کرده است و اشعارش، مستقیم و غیر مستقیم تبلیغ تشیع است. مدح‏های ‏این دورۀ او هم راجع به کسانی است که به نوعی حامی ‏شیعیان هستند؛ یا حاکم و وزیر شیعی‌اند یا عالم و سید و فقیه.

دیوان قوامی‌ در سال 1334 به تصحیح محدث ارموی به چاپ رسید.

معرفی شعر

قصیدۀ قوامی‌ رازی از اولین مراثی مستقل و بلند محسوب می‌شود. در این شعر چند نکته شایان توجه است:

آغاز شعر یک متن خبری است. با توجه به زمان سرایش می‌توان درک کرد که اولین وظیفۀ چنین شعری خبر رسانی به مردمی ‏است که تاکنون بی خبر بوده‏اند. این شعر در عصر آغاز سوگواری رسمی ‏در حکومت آل بویه سروده شده است. در ادامۀ شعر بیشتر به ذکر مصائب کلی و نشان دادن عظمت شأن امام و عمق فاجعه و زشتی رفتار قوم با امام پرداخته شده است. می‌توان گفت که آغاز شعر خبری ساده است و ادامۀ آن عاطفی و احساسی برانگیز.

بیان قوامی ‏در پاره‏ای موارد خام و دور از شأن امام و خاندان اوست. در بیت پنجم واژۀ عریان برای اهل بیت بسیار نامناسب است. خصوصاً که مطابق واقع هم نیست. طبق نقل تاریخ، در غارت خیام برخی لباس‏ها و پوشش‏ها به‏یغما رفت؛ اما چنین نشد که زنان اهل بیت بی حجاب بمانند؛ بلکه حجاب و پوششی مناسب شأن خود نداشتند. در ابیات 5 تا 18 ضعف و ذلتی به ‏امام نسبت داده می‌شود که با عزتمندی ایشان ناسازگار است. این همه از خامی ‏و تازه کاری مراثی مذهبی حکایت می‌کند. شاعر می‌خواهد مظلومیت امام را نشان دهد و ناخواسته او را خوار و ذلیل جلوه دهد.

داستان گویی قوامی ‏در ادامه و مکالمۀ پیامبر و حضرت زهرا در بهشت و ملحق شدن امام حسین به ‏ایشان و... راهکار هنرمندانه‏ای است که قوامی ‏برای بیان مصائب از شیعه یافته است و نقطۀقوتی برای شعر او محسوب می‌شود. این شیوه بعد‏ها با عنوان «زبان حال» به گونۀ مهمی ‏در مرثیه سرایی تبدیل شد.

متن شعر

روز دهم ز ماه محرم به کربلا                        ظلمی صریح رفت بر اولاد مصطفی

هرگز مباد روز چو عاشور در جهان                 کان روز بود قتل شهیدان به کربلا

آن تشنگان آل محمد اسیروار                         بر دشت کربلا به بلا گشته مبتلی

فرزند مصطفی و جگر گوشۀ رسول                 سر بر سر سنان و بدن بر سر ملا1

عریان بمانده پردگیان سرای وحی                   مقتول گشته شاه سراپرده عبا

قتل حسین و بردگی اهل بیت او                    هست اعتبار و موعظۀ ما و غیر ما

دل در جهان مبند کزو جان نبرده‏اند                 پروردۀ پیمبر و فرزند پادشا

هرگه که ‏یادم آید از آن سید شهید                   عیشم شود منغَّص2 و عمرم شود هبا3

ای بس بلا و رنج که بر جان او رسید               از جور و ظلم امت بی‌رحم و بی‌حیا

در آرزوی آب چنویی بداد جان                     لعنت بر این جهان بِنِفرینِ 4بی وفا!

آن روزها که بود در آن شوم5 جایگاه                مانده چو مرغ در قفس از خوف بی رجا6

با هر کسی همی به تلطّف حدیث کرد              آن سید کریم نکو خلق خوش لقا

تا آن شبی که روز دگر بود قتل او                   می دادشان نوید و همی گفتشان ثنا

گویند کاین قدر شب عاشور گفته بود               آمد شب وداع چو تاریک شد هوا

روز دگر چنان که شنیدی، مصاف کرد              حاضر شده ز پیش و پس اعدا و اولیا

بر تن زره کشیده و بر دل گره زده                   رویش ز غَبن7 تافته8 پشتش ز غم دو تا

از آسمانِ دولت او ماه گشته گم                     وز آفتابِ صورت او گم شده ضیا

در بوستان چهره و شاخ زبان او                      از گل برفته رنگ و ز بلبل شده نوا

خونش چکیده از سر شمشیر بر زمین               یاقوت درفشانده ز مینا به کهربا9

از بهر شربتی به برِ لشکر یزید                       بر«مَن یَزید»10 داشته جان گران بها

لب خشک از آتش دل و رخ ز آب دیده تر        دل با خدای برده و تن داده در قضا

بگرفته روی آب سپاه‏ یزید شوم                      بی آب چشم11 و سینه پر از آتش هوا

از نیزه‏ها چو بیشه شده حربگاهشان                  ایشان درو خروشان چون شیر و اژدها

بر آهوان خوب مسلط سگان زشت                  بر عدلْ ظلمْ چیره شده، بر بقا فنا

اینها در آب تشنه و ایشان به خونشان               از مهر سیر گشته و از کینه ناشتا12

بر قهر خاندان نبوت کشیده تیغ                      تا چون کنندشان به جفا سر ز تن جدا

آهخته تیغ بر پسر شیر کردگار                       آن باغیانِ13 باقی شمشیر مرتضا

ایشان قوی ز آلت و ساز و سلاح و اسب          و اینها ضعیف و تشنه و بی‌برگ و بی‌نوا

میر و امام شرع حسین علی که بود                  خورشید آسمان ِهدی شاه اوصیا

از چپّ و راست حمله همی کرد چون پدر         تا بود در تنش نَفَسی و رگی به جا

خویش و تبار او شده از پیش او شهید              فرد و وحید14 مانده در آن موضع بلا

افتاده غلغلِ ملکوت اندر آسمان                      برداشته حجابِ افق امرِ کبریا

بر خُلد15 منقطع 16شده انفاس حورعین              بر عرش مضطرب شده ارواح انبیا

خورشید و ماه تیره و تاریک بر فلک                آرامش زمین شده چون جنبش سما

زهرا و مصطفی و علی سوخته ز درد               ماتم سرای ساخته بر سدره منتها17

در پیش مصطفی شده زهرای تنگدل                 گویان که چیست درد حسین مرا دوا

تا کی ز امت تو به ما رنج‌ها رسد؟                  دانم که ‏ای پدر ندهی تو بدین رضا

فرزند من که هست تو را آشنای جان               در خون همی کند به مصاف اندر آشنا18

از تشنگی روانش بی‌صبر و بی‌شکیب               گرمای کربلا شده بی‌حدّ و منتها

او در میان آن همه تیغ و سنان و تیر                دانی همی که جان و جگر خون شود مرا

زنده نمانده هیچ کس از دوستان او                  در دست دشمنانْش چرا کرده‏ای رها؟

یک ره بنال پیش خداوند دادگر                      تا از شفاعت تو کند حاجتم روا

گفتا رسول باش که جان شریف او                  زان قتلگاه زود خرامد بر شما

ایشان درین که کرد حسین علی سلام               جدش جواب داد و پدر گفت مرحبا

زهرا ز جای جست و به رویش در اوفتاد          گفت ای عزیز ما، تو کجایی و ما کجا

چون رستی از مصاف و چه کردند با تو قوم؟      مادر در انتظار تو، دیر آمدی چرا؟

کار چو تو بزرگ نه کاری بوَد حقیر                 قتل چو تو شهید نه قتلی بود خطا

فرزند آن کسی که ز ایزد برای اوست               در باغِ وحی جلوۀ طاوس «هَل اَتی»19

در خانۀ نبوت و عصمت برای تو                    سادات را جمال شد اسلام را بها20

شاهِ ‏امامْ نسلِ پیمبرْنسب تویی                        کشته به تیغ قهر تو را لشکر جفا

آب فرات بر تو ببستند ناکسان                       آمیختند خون تو با خاک کربلا

بر جان تو گشاده کمین دشمنان کین                با تو نمانده هیچ کس از دوست و آشنا

نه هیچ مهربان که تولا 21کند به تو                    نه هیچ سنگدل که محابا 22کند تو را

سینه دریده، حلق بریده، فکنده دست                غلتان به خون و خاک، سر از تن شده جدا

بر سینۀ عزیز تو بر، اسب تاخته                      ای هم چو مصطفی ز همه عالم اصطفا23

اندام تو چگونه بود زیر نعل اسب                    کز روی لعل تو نزدی گَرد گُل صبا؟24

رخت و بُنه به غارت و فرزند و زن اسیر           در دست آن جماعت پر زَرق و کیمیا25

اولاد و آل تو متحیر شده ز بیم                       وز آه سردشان متغیر شده هوا

توضیحات

1)     بر سر ملا: آشکارا، در میان جمع.

2)     منَغَّص: تیره و مکدر، ناخوش.

3)     هبا: ضایع، گرد و غبار.

4)     بنفرین: ملعون.

5)     شوم: نامبارک.

6)     رجا: امید.

7)     غَبن: ضرر و زیان. این واژه برای ‏این جایگاه نامناسب است و از ناپختگی زبان شعر برای ‏این مضامین خبر می‌دهد.

8)     تافته: گداخته، حرارت دیده، در رنج و عذاب.

9)     یاقوت در فشانده... : هر دو مصراع یک تصویر را می‌سازند: یاقوت (خون) از مینا (شمشیر که به رنگ شیشه است) بر کهربا (خاک) ریخته است.

10) مَن یزید: چه کسی می‌افزاید؟ ؛ اصطلاحی بوده که در مزایده‏ها به کار می‌رفته است. معنای مصراع: جانش را به حراج گذاشته است.

11) بی آب چشم: چشم بی‌حیا.

12) از کینه ناشتا: هنوز گرسنۀ کینه کشی‌اند و از جنگ و قتل سیر نشده‏اند.

13) باغیان باقی: سرکشانی که به شمشیر علی علیه‏السلام کشته نشده‏اند.

14) فرد و وحید: تک و تنها.

15) خلد: بهشت جاودان.

16) منقطع: قطع شده.

17) سدره منتها: سدرة المنتهی؛ درختی در بالاترین درجه و جایگاه بهشت.

18) آشنا: شنا.

19) هل اتی: سورۀ انسان که 19 آیۀ آن در مدح علی علیه السلام و خانواده اش نازل شده است.

20) سادات را... : به خاطر تو برای سادات زیبایی و برای اسلام بهاء و درخشش به وجود آمد؛ یا: از مصیبت شهادت تو زیبایی سادات و بهاء اسلام رفت.

21) تولّا: اظهار دوستی.

22) محابا: ترسیدن، احتیاط کردن.

23) اصطفا: برگزیدن، در اینجا برگزیده شده.

24) کز روی لعل... : باد صبا جرأت نمی‌کرد از روی گلگون تو گرد گل را به‏ یکسو براند.

25) زرق و کیمیا: مکر و فریب.

قوامی راضی و رضا بیات

منبع: وب‌سایت سلیس