جمعه ۰۲ تیر ۱۳۹۶    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۶ روز پیش


 
banner defult

 

الشهید الأوّل،محمّد بن مکّی العاملی،حیاته و آثاره(عربی،۸۴۰صفحه)؛مختاری،رضا،قم،مؤسسه کتابشناسی شیعه،چاپ اوّل،۱۴۳۷ق/۱۳۹۵ش

 محمّد بن مکّی(۷۲۴-۷۸۶ق)،مکنّی به ابوعبدالله و معروف به شهید اوّل از فقهای بزرگ و پرآوازۀ شیعی قلمداد می شود که به لحاظ فقاهتِ رصین،تألیفِ آثار فقهی متین و پرورشِ شاگردان وزین شایسته پژوهش و واکاوی دقیق و همه جانبه  است.با درک این ضرورت اخیراً پژوهشی فاخر به قلم یکی از شهید پژوهان باسابقه به بار نشسته و در آن حیات علمی و عملی شهید اوّل مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.این مختصر اختصاص به معرفی اثر مذکور دارد.

سیر پژوهش

قدم های آغازین شهید پژوهی بیش از سی سال قبل(۱۴۰۶ق) با انتشار مقاله ای از مؤلف پیرامون شخصیت وآثار شهید اوّل رقم خورد که در برخی ازمجلات فرهنگی آن مقطع(مجلّه کیهان اندیشه،شماره۴؛مجلّهالثقافة الاسلامیة،دمشق،شماره۶) منتشر شد.روند شهید پژوهی در سال های بعد نیزادامه یافت و با شروع تحقیق و تصحیح غایة المراد به جهت لزوم معرفی جامع و کامل مؤلف(شهید اوّل) در مقدمۀ تحقیق،عمق و دامنه وسیع تری یافت. این مقدمۀ نسبتاً مفصّل سپس با تجدید نظر و اضافات دیگر در کتاب مستقلی(الشهید الأوّل،حیاته و آثاره؛قم،بوستان کتاب قم،۴۰۰ صفحه،۱۴۲۶ق/۱۳۸۴ش) منتشر شد.سرانجام برگزاری کنگرۀ بین الملل شهیدین موجب شد همین کتاب به عنوان مدخل آثار شهید اوّل با اضافات بیشتری(۶۰۸صفحه)منتشر شود.در سال های بعد نیز مراجعه به منابع و مصادر بیشتر و مهمتر تداوم یافت و از مجاری مختلف که ذیلاً بدان اشاره خواهد شد اسناد و مدارک درخور توجهی گرد آمد.نتیجۀ سیر و تلاش سی و اندی ساله پژوهش شهید محورانه اثر حاضر گردید.الشهید الأوّل عنوان۳۵ از عناوین ۱۱۰ گانه «موسوعه أعلام الشیعۀ» است که به خواست خداوند در سال های آتی شاهد عناوین دیگرش خواهیم بود.پیشتر عنوان۲۹- ابن میثم البحرانی،حیاته و آثاره -منتشر شده بود.

 ویژگی ها

مهم ترین ویژگی های اثر حاضر در موارد ذیل قابل پی جویی است:

  1. ۱.     کمتر مؤلفی است که پس از انتشار اثرش خالی از تأسّف و تمنّی باشد.تأسف می خورد که چرا فلان مطلب سست و ضعیف المدرک را آورده و متمنی است که ای کاش فلان مطلب را ذکر می کردم و یا  به گونه دیگری می آوردم.امّا اگر اثر تألیفی از قلم واحد و مسبوق به تجارب عدیده باشد،اگر نگوییم آن تأسّف و تمنّی به صفر می رسد دست کم می توانیم بگوییم به حدّ اقل می رسد.اثر حاضر حائز این ویژگی است که مؤلف ریز بین و نکته سنجش بعد از عرضه متعدد تحقیقات شهید پژوهی خود یک سیر اشتدادی و تکاملی را در پیش گرفته که منتهی به پختگی و وزانت تألیف شده است.این ویژگی با مقایسه آثار عرضه شده صاحب اثر با محوریت شهید اوّل به وضوح قابل درک است؛
  2. ۲.       استفاده از نظریات دانشمندان خبره و کاردان-همچون علامه سید عبدالعزیز طباطبائی(م۱۴۱۶ق)،علامه سیدمحمدعلی روضاتی(م۱۴۳۳ق)، و آیة الله سیدموسی شبیری زنجانی(دام ظلّه)- در حوزه نقد و تکمیل اثر،در کنار یاریِ فضلایِ همراه در معرفی منابع و مصادر تحقیقی نویافته از ویژگی های ممتاز این اثر است.علاوه بر تمام صاحب نظران گذشته،نباید از بازنگری ها و تعلیقات استادخبیروادیب اریب علامه سیدعبدالستار حسنی(دامت تأییداته)،مخصوصاً در بخش اشعار شهید،غمض عین کرد.تعلیقات ایشان با امضای «الحسنی»زینت بخش کتاب است.از این رو،اگر اثر حاضر،گذشته از زحمات فراوان مؤلف،مرهون تلاش جمعی معرفی شود به دور از اغراق و گزاف است؛
  3. ۳.      اثر حاضر به نوعی استدراک بر آثار شهید اوّل و مصادر ترجمه وی محسوب می شود.در این اثر برای اوّلین بار مختصر نسیم السحر که در تحقیق سیره  شهید اهمیّت خطیری دارد،درج شده است.این مصدر به قلم یکی از نوادگان شهید،شرف الدین محمّدمکّی بن محمّد(م بعد۱۱۸۶ق)نگاشته شده و با تحقیق استاد یوسف طباجه(از اساتید دانشگاه لبنان)عرضه شده است.هم چنین رسالۀ اجوبۀ مسائل اطراوی،از شاگردان شهید،که حتی در موسوعه آثار شهید اوّل نیامده بود،استدارک شده است.رساله اطراوی از نسخ نویافته ای که بعد از بیست سال جستجو،عاقبت با مساعدت فاضل محترم محمدتقی آل فقیه عاملی،مؤلف موفق به یافتن نسخه ای از آن شده است.گفتنی است به دنبال دعوت مرکز احیای تراث دفتر تبلیغات حوزۀ علمیه قم از فاضل لبنانی،استاد شیخ جعفر مهاجر،جهت درج تحقیق جامعی از عصر شهید در سرگذشت وی و پاسخ مثبت استاد تصویر جامع و گویایی از فضای زمانی شهید اوّل و شرایط حاکم بر آن تصویر شده است که در باب دوم کتاب با عنوان«عصر الشهید،سیرته و ما مکث من أعماله» آمده است؛
  4. ۴.     متن اشعار مصحَّح شهید اوّل که حاکی از ذوق لطیف و شخصیت ادبی شهید است در این چاپ قابل توجه است.هم چنین شهید اوّل سه مجموعۀ چهل حدیثی دارند که متن عمده ای از آنها در این چاپ آمده و استفاده های اخلاقی و تربیتی فراوانی می توان از آن جست.البته این چنین استفاده هایی از وصایای اخلاقی شهید نیز مغتنم است.شهید سه توصیه نامۀ اخلاقی خطاب به شاگردان و برخی از مؤمنان دارد که خوشبختانه متن کامل هر سه وصیت در این چاپ قابل مشاهده و بهره برداری است؛
  5. ۵.     گذشته از فهارس فنی دهگانه ای که در جستجوی مطالب و اشراف بر آنها بسیار مفید است،چاپ اخیر در قسمت پایانی کتاب با عنوان«الوثائق و الصور» اسنادی از دست نوشته ها و اجازات شهید اوّل و برخی از نسخ عتیق و فاخرکه در زمان شهید به قلم شاگردان وی نگاشته شده مندرج است.همچنین سندی در تاریخ خاندان علمی شهید اوّل به قلم شهید ثانی بر جاذبه این بخش افزوده است.نقشه هایی از مولِد شهید اوّل،جغرافیای منطقه بعلبک و جبل عامل و منطقه لبنان در زمان حکومت ممالیک در کنار تصاویری از محلّ مسجد شهید اوّل و تصاویر گنگره برپا شده شهیدین در لبنان از صُوَر دیدنی این بخش است.

معرفی اجمالی

 اثر حاضر از چهار باب،خاتمه و ملاحق تشکیل شده است:

باب اوّل با عنوان«حیاة الشهید» در ده فصل به سرگذشت شهید اوّل تفصیلاً پرداخته است.باب ثانی در واقع مکمّل باب اوّل است و با عنوان«عصرالشهید،سیرته و ما مکث من أعماله» در هفت فصل و یک خاتمه سیری در فضای سیاسی حاکم در عصر شهید دارد.باب سوم«مؤلفات الشهید و آثاره العلمیّة»مفصل ترین و مهم ترین بخش کتاب است.در فصل اوّل ۳۰ کتاب و رسالۀ شهید که عمدتاً فقهی اند معرفی شده است.ذیل هر اثر بعد از اثبات انتساب آن به شهید از طریق کلماتی از خود شهید اوّل- در قالب اجازات،تقاریظ و یادداشت ها- و شاگردان و معاصران وی،به اهمّ و اقدم نسخ خطی آن اثر اشاره شده است.شهید اوّل طبعاً به جهت سیطره و تسلّط فقهی و مرجعیّت علمی اجازات فراوانی صادر کرده اند،امّا به رغم این امر مؤلف تنها به پنج اجازه صادر شده از شهید اوّل دست پیدا کرده است.این اجازات پنج گانه در فصل دوم با عنوان«اجازاته» آمده است.

فصل سوم«أشعاره» اختصاص به اشعار سروده شدۀ شهید دارد.اشعار مندرج در این چاپ با اتقان و إحکام بیشتری عرضه شده که مرهون عنایات ادیب گرانقدر،علامه سیدعبدالستار حسنی، است که پیشتر به آن اشاره شد.

«فوائده المتفرقة و أعماله العلمیة» عنوان فصل چهارم است.در این فصل استنساخ،تصحیح و مقابله آثاری همچون صیحفه مبارکه سجادیه،کنز الفوائد،اختیارمعرفة الرجال،المقدار الواجب من المعرفة و فهرست منتجب الدین به عنوان تلاش های علمی شهید اوّل گزارش شده است.

در برخی از کتب تراجم و رجال آثاری به شهید اوّل نسبت داده شده است.نادرستی این نسبت ها در ذیل ۲۳ عنوان در فصل پنجم«الآثار المنسوبة إلیه» تحقیق شده است.با لحاظ این که مؤلف کوشا و خوش ذوق چند سال قبل از این به تصحیح و تحقیق یکی از کتاب های مهم فقهی شهید اوّل موفق شده بودند و در نتیجه تجارب مغتنم و مفیدی در این حوزه کسب کرده بودند،باب رابع را اختصاص به«غایة المراد و عملنا» در دو مقصد دادند.هر یک از دو مقصد با ده فصل حقّ مطلب را به طور مستوفی و مستوعب ادا کرده اند.

در پاره ای از کتب تراجم در سرگذشت شهید اشتباهات و لغزش های خلاف واقعی مشاهده می شود.به جهت استدارک و تصحیح این امر،خاتمه کتاب با عنوانِ«أخطاء کتب التراجم فی ترجمة الشهید» تدوین شده است.بخش آخر کتاب «الملاحق» نام دارد. در این بخش سه نوشتار مستقل آمده است:«مختصر نسیم السحر و ما أُلحِقَ به»،«رسالة ابن تیمیّة إلی السلطان» و«أجوبة مسائل السید ابن نجم الدین الأطراوی للشهید الأوّل محمّد بن مکّی». 

منبع:‌مؤسسه‌ی کتاب‌شناسی شیعه