دوشنبه ۰۶ مرداد ۱۳۹۳    0:0:0
آخرین بروز رسانی : ۲۸ دقیقه پیش


 
banner-14-2

گل همین پنج روز و شش باشد

وین گلستان همیشه خوش باشد

واقعاً پیش بینی شیخ شیراز در حقِّ کتاب خود، حرف به حرف راست نشست و خوشی و خرّمی و طراوت و تازگی گلستانِ او همیشگی دارد. این یگانه گلستانی در قلمرو فارسی است که نه فقط در آب و هوای سازگار فارس تازه‏تر مانده است بلکه طیّ قرون گذشته از بالکان تا بنگاله، در هر آب و خاکی مشامِ جان بویندگان را معطّر ساخته است.

گلستان سرمشقِ ادیبان و مُنشیان هر روزگار بوده است و هرکسی می‏خواست نثری به شیوه سعدی به یادگار بگذارد. ادیبان و مُنشیانِ شبه قاره کتابهای متعدد به تقلید از گلستان نوشته‏اند. آنان درین راه مقلّدِ محض نبوده‏اند بلکه در موضوعات و ترتیب و تعدادِ ابواب به اقتضای وقت تغییراتی می‏دادند و تجربیات خود را و حکایات سرزمین خود را در میان می‏گنجانیدند. کتابهایی که به تقلید از گلستان تألیف شده، گاهی برای هنرنمایی ادبی و انشایی بوده است و گاهی برای تعلیم و تهذیبِ اخلاق. در اینجا فهرستواره‏ای از کتابهایی تهیّه شده است که جنبه ادبی دارد و کتابهایی که در مقوله اخلاق و تعلیم نگاشته شده، منظور نیست. این فهرستواره به ترتیب زمانی فراهم شده است.

نظیره سازی گلستان در شبه قاره، از روزگار جهانگیر (37 - 1014 ه) آغاز می‏شود. اگرچه ناشرانِ شبه قاره خارستان را از تصنیف مجدالدّین مجد خوافی سراینده روزگار اکبر (1014 - 963 ه) گفته‏اند، ولی حقیقت آن است که خارستان در قرن 8 ه در خارج از شبه قاره تألیف گردیده است.

اینک اسامی کتابهایی که به شیوه گلستان در شبه قاره به سلک تحریر درآمده است:

1. معدن الجواهر، تألیف ملّاطرزی دهلوی ملقب به «دولت خان گوالیاری»، در 1025 ه نگاشته و به جهانگیر پادشاه معنون داشته است. گسترده‏تر از موضوعاتِ اصل گلستان، در 23 باب نوشته شده است. مطبع منشی نول کشور، لکهنو، 1293 ه ، 172 ص.

2. گوهرستان، تألیف عزیزاللّه حسام‏الدین بنارسی کروی از احفاد شیخ شهاب‏الدّین سهروردی، به شاهجهان پادشاه (68-1037 ه) معنون داشته است. در 7 «گوهر» با حکایاتی از رجال محلّی. نسخه خطّی در آرشیو ملّی پاکستان، اسلام‏آباد، گنجینه مُفتی، شماره: ادب 26.

3. شکرستان، تألیف میر محمد مؤمن عرشی اکبرآبادی (م 1091 ه) فرزند میر عبداللّه مشکین رقم تبریزی، در 6 فصل، حکایات امامان، مرشدان، سیرت پادشاهان و وزیران، آداب صحبت، عارفان حق و عاشقان شاهد مطلق، لطایف و ظرایف. نسخه خطّی در موزه ملّی پاکستان، کراچی، شماره 273 - 1969 دیده‏ام.

4. چمنستان، تألیف انندرام لاهوری متخلص به «مخلص» (م 1164 ه)، به سال 1159 ه نگاشته است. در چهار «چمن» و هر چمن در دو «گلدسته». چمن یکم. 1. نقلهای شیرین و شورانگیز و نقل‏های هزل‏آمیز، 2. بعضی احوال مسموعی و وقوعی، حقیقت بعضی از درختان و نوعی از فواکه، 3. فوایدی چند، نکات حکمت و اندرزها، 4. لطایف بعضی مردم، لطایفی که بعضی اوقات بر زبان مؤلف گذشته بود. در (1294 ه) در لکهنو چاپ شده است.

5. شکرستان، میرقمرالدین منّت دهلوی (م 1208 ه یا 1209 ه)، در 7 باب نگاشته شده است: 1. تهذیب اخلاق 2. آداب صحبت 3. سخن و خاموشی 4. جمع و بذل مال 5. عشق 6. حکایات ملوک و امرا و صوفیا و شعرا و حکما 7. مطایبات. نسخه خطّی آن در موزه ملّی پاکستان، کراچی، شماره  N.M. 8591 - 652/1دیده‏ام.

6. نخلستان، تألیف لچهمی نرائن اورنگ آبادی متخلص به شفیق (م 1223 ه ) که به سال 1218 ه تألیف کرده است. نسخه‏ای از آن در کتابخانه وقفی ملّا فیروز، بمبئی است.

7. نخلستان تاج تألیف سیّد تاج الدین متخلص به تاج بن سیّد محمد. در (1267 ه) نگاشته است. در 8 باب: 1. سیرت انبیاء 2. اخلاق اصفیا 3. فضیلت قناعت 4. فواید خاموشی 5. خوبی حسن و عشق و جوانی 6. پیری و حال ناتوانی 7. حالت بوقلمون 8. آداب صحبت. نسخه خطّی در کتابخانه دولتی نسخه‏های خطّی ، مدراس، هند موجود است.

8. خجسته بهار، تألیف مفتی عنایت احمد کاکوروی (م 1276 ه). در 1276 ه تألیف کرده و نسخه خطّی آن در کتابخانه خانقاه کاظمیه، ، کاکوری هند موجود است.

 در قرن 13 ه بعضی از کتابهایی چاپ شده که مؤلف یا سال تألیف آنها دقیقاً معلوم نیست، اما به احتمال قوی در حوالی سالهای طبع یا چند سال پیش‏تر تألیف گردیده است. از این گونه کتابهاست:

9. اخلاق ضیایی، تألیف محمدضیا بن احمد شاه، چاپ بمبئی، 1284 ه .

10. نکات احسانی، تألیف حکیم احسان علی، چاپ 1290 ه.

11. گلزار دبستان، از مؤلف ناشناسی، کتاب درسی مدارس َوَده بود و 60 حکایت به طرز گلستان دارد و کراراً به چاپ رسیده است.

12. در کتابخانه همدرد، کراچی، شماره  R.48نسخه خطّی غنچه صهبایی موجود است که در 7 باب تألیف گردیده: 1. معرفت اتباع شریعت 2. سخنوری 3. عیش و عشرت 4. سخاوت 5. شجاعت 6. عدالت 7. احتمال دارد این کتاب از تألیفات امام بخش صهبایی دهلوی (م 1857 م) باشد.

13. مرآت الاخلاق تألیف غلام قادرقریشی هاشمی (م 1306 ه) از مردم گجرات پنجاب. در 1300 ه نگاشته و به مهاراجه رنبیر سنگه والی جمون و کشمیر پیشکش نموده است. چاپ مطبع منشی نول کشور، لکهنو، 1301 ه .

14. حکایات بطرز گلستان تألیف هدایت علی تمکین کندر کهوی، چاپ 1313 ه .

15. دبستان مشرقی یا دلستان تألیف قطب الدّین مشرقی که در 1322 ه برای نواب میرقطب علی‏خان بهادر فتح جنگ نظام الملک آصف جاه نگاشته و در 1322 ه در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است.(20)

در اینجا جا دارد از جدِّ بزرگوار خود مولانا غلام مصطفی نوشاهی (1307 - 1384 ه.) یادی کنم که اُنس تمام با آثار سعدی داشت و کتابهای سعدی را به زبان پنجابی ترجمه کرد از جمله: گلستان، بوستان، کریما. علاقه و اُنس او به شیخ سعدی شیرازی از لا به لای یادداشتهای روزانه او نیز مشهود است. مثلاً در خاطره ‏ای می‏نویسد:

«امروز، 30 بیساکه 2007 بکرمی در خانه نبیره خود سعیدالظفر نوشاهی به وقت ضحی، با وضو، روی تختِ خواب نشسته، مشغول تلاوت قرآن مجید بودم. وقتی به آیه 26 سوره فاطر «ثُمَّ اَخَذْتُ الّذِیْنَ کَفَرُوا» رسیدم، در حالتِ بیداری دیدار حضرت شیخ سعدی مرحوم - رحمةاللّه علیه - کردم.»

(فیض محمدشاهی، ج 6، ص 324)

 و باز در خاطره 4 رمضان المبارک 1370 ه می‏نویسد:

«ساعت 10 قبل از ظهر، نوشاهی مشغول به خواندن اوراد بود. در حین خواندنِ صلوات، در حالتِ بیداری صدایی به گوش رسید:

 گلی خوشبویی در حمام روزی‏

رسید از دست محبوبی به دستم‏

 ...الی آخره»

(همانجا، ج 6، ص 493)

عارف نوشاهی/ سیه بر سفید

ارسال نظر


کد امنیتی
به روز رسانی

 

کلید واژه ها
ادبیات فارسی استاد حایری اسحاق صلاحي اسناد بهارستان امام حسین امام خمینی امام رضا علیه السلام امام علی انتشارات امیرکبیر انتشارات سخن انتشارات سفیر اردهال انجمن ایرانی تاریخ انقلاب اسلامی ایرانشناسی ایرج افشار ایفلا بنیاد موقوفات محمود افشار بوستان کتاب تاریخ ایران تاریخ مجلس تاریخ نگاری تشیع حافظ حج حسن انصاری حسین متقی خانه کتاب خلیج فارس خوشنویسی دانشگاه کمبریج دایره المعارف بزرگ اسلامی رسول جعفریان رضا داوری اردکانی روسیه زارع بیدکی زبان فارسی سرای اهل قلم سعدی سفرنامه‌ها سید علی آل داود سید محمد حسینی شاهنامه شاهنامه پژوهی شعر فارسی صفویه عاشورا عبدالحسین حایری عبدالحسین طالعی علی ططری فرهنگستان زبان و ادب فارسي فهرست نسخه‌های خطی قرآن قرآن خطی مثنوی معنوی مجمع ذخائر اسلامی محمد ابراهیم باستانی پاریزی محمد رجبی مرکز اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی مقام معظم رهبری مهدویت نرم افزار نسخ خطی اسلامی نسخه خطی نمایشگاه بین المللی کتاب نمایشگاه کتاب نهج البلاغه نگارخانه وقف پژوهشکده تاریخ اسلام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی پیامبر پیام بهارستان چاپ سنگی کتاب کتابخانه کتابخانه آستان قدس کتابخانه آیت الله مرعشی کتابخانه دیجیتال کتابخانه شماره 2 کتابخانه مجلس کتابخانه مجلس منتشر می‌کند کتابخانه ملک کتابخانه ملی کتابخوانی کتابداری گرانی کاغذ گرانی کتاب یوسف بیگ باباپور

award-nwa award-web